دنیای زیست
استان كهگيلويه و بويراحمد يكي ازاستان‌هايي‌است كه‌منابع‌آبي و رودخانه‌هاي فراواني دارد و به دليل بارندگي زياد همواره از اين نعمت برخوردار است.

در حالي كه ‪ ۱۸۰‬رودخانه مهم در كشور شناسايي شده‌اند در استان كهگيلويه و بويراحمد چهار رودخانه مهم و داراي شناسنامه وجود دارد كه تمام آنها در معرض خطر آلودگي از طريق آلاينده‌هاي مختلف زيست محيطي قرار دارند.

اين رودخانه‌هاي مهم كه بشار، مارون، زهره و خيرآباد نام دارند در حوزه آبريز خليج‌فارس قرار گرفته‌اند و از منابع مهم تامين آب استان كهگيلويه و بويراحمد به شمار مي‌روند.

منابع آلاينده اين چهار رودخانه به طور كلي در پنج دسته‌آلاينده‌هاي صنعتي، فاضلاب‌هاي شهري و روستايي، كشاورزي، بيمارستاني و پسمانده‌هاي ورودي به رودخانه تقسيم‌بندي شده‌اند كه هريك از آنها تاثيرات مخرب زيست محيطي خود را بر روي منابع آبي رودخانه‌ها به جاي مي‌گذارند.

به گفته كارشناسان محيط زيست فاضلاب‌هاي صنعتي با شاخص‌هاي متفاوتي مانند اكسيژن مورد نياز فرآيندهاي شيميايي (‪ ،(COD‬اكسيژن مورد نياز بيولوژيكي (‪ (BOD‬و ميزان اسيديته آب (‪ (PH‬به درون رودخانه‌ها وارد مي‌شوند.

شاخص (‪ (PH‬در بسياري از فاضلاب‌هاي صنعتي در حد استاندارد نيست و (‪(PH‬ آب را به حد اسيدي يا قليايي مي‌رساند كه آسيب جبران‌ناپذيري به اين رودخانه‌ها وارد مي‌كند.

بنا به نتايج حاصل از پژوهش‌هاي علمي افزايش (‪ (BOD‬و (‪ (COD‬آب نيز موجب كاهش اكسيژن مورد نياز (‪ (DO‬آبزيان مي‌شود.

صنايعي كه معمولا در كنار رودخانه‌هاي استان كهگيلويه و بويراحمد قرار دارند شامل صنايع نفت و گاز، آسفالت، سنگ شكن، آرد، نشاسته، قند، كشتارگاه دام و طيور و دامپروري‌ها هستند.

اين صنايع هركدام به نوبه خود برخي از شاخص‌هاي آلايندگي را وارد رودخانه مي‌كنند كه اين آلايندگي اثرات نامطلوبي بر روي اكوسيستم آبي دارند و زندگي آبزيان را به خطر مي‌اندازند.

به عنوان مثال كدورت بالاي ناشي از سنگ شكن‌ها مانع رسيدن نور به درون رودخانه‌ها و مانع عمل فتوسنتز گياهان و در نتيجه موجب مرگ و مير آبزيان مي‌شود.

ميزان آلودگي رودخانه‌ها در نقاط و فصول مختلف سال با يكديگر متفاوت است به طوري كه در فصول پاييز و زمستان ميزان اين آلودگي‌ها به حداقل و در فصل تابستان و كم‌باران نيز به حداكثر مي‌رسد.

اداره‌كل حفاظت محيط زيست كهگيلويه و بويراحمد گزارش مبسوطي را در مورد رودخانه‌هاي اين استان و عوامل تهديدكننده آنها به خبرگزاري ايرنا ارسال كرد.

براساس اين گزارش رودخانه بشاربا طول تقريبي ‪ ۱۱۵‬كيلومتر در شهرستان‌هاي بويراحمد و دنا جريان دارد و ميزان دبي سالانه آن ‪ ۱۸/۵۵‬مترمكعب در ثانيه است.

يكي از منابع آلاينده اين رودخانه منابع صنعتي است به طوري كه در حاشيه اين رودخانه نزديك به ‪ ۲۰‬واحد صنعتي وجود دارد.

فاضلاب‌هاي شهري و روستايي ‪ ۳۰۰‬روستا و دو شهر و پسمانده‌هاي خانگي، ضايعات صنعتي و كشاورزي نيز به اين رودخانه سرازير مي‌شوند.

وسعت اراضي زيركشت در حاشيه رودخانه بشار حدود ‪ ۱۵‬هزار هكتار است كه موجب مي‌شود در معرض آلودگي آلاينده‌هاي كشاورزي قرار گيرد.

رودخانه مارون با طول تقريبي ‪ ۱۵۶‬كيلومتر نيز به عنوان يكي ديگر از رودخانه‌هاي مهم در شهرستان كهگيلويه و بويراحمد جريان دارد و دبي سالانه آن ‪ ۵۱/۷‬مترمكعب در ثانيه است.

در حاشيه اين رودخانه ‪ ۱۵‬واحد صنعتي و خدماتي، يك شهر و تعدادي روستا قرار دارد كه آلاينده‌هاي صنعتي و فاضلاب‌هاي شهري و روستايي را روانه آن مي‌كنند.

وسعت اراضي زيركشت در حاشيه رودخانه مارون نيز بيش از ‪ ۱۸‬هزار هكتار است و انواع ضايعات كشاورزي و واحدهاي شن و ماسه به اين رودخانه سرازير مي‌شود.

رودخانه زهره كه در حوزه آبريز خليج‌فارس و درياي عمان قرار دارد با طول تقريبي ‪ ۱۰۰‬كيلومتر و ميانگين دبي سالانه ‪ ۵۷/۱‬مترمكعب در ثانيه در شهرستان گچساران جريان دارد.

در حاشيه اين رودخانه نيز ‪ ۱۰‬واحد صنعتي، يك شهر و تعدادي روستا وجود دارد و وسعت اراضي زيركشت آن حدود ‪ ۲۰‬هزار هكتار است.

در رودخانه زهره نيز انواع پسمانده‌هاي شهري و صنعتي و نخاله‌هاي ساختماني مشاهده مي‌شود.

به گزارش اداره‌كل حفاظت محيط زيست كهگيلويه و بويراحمد رودخانه خيرآباد كه در حوزه آبريز درياي عمان واقع شده چهارمين رودخانه مهم اين استان به شمار مي‌رود و داراي طول تقريبي ‪ ۱۰۰‬كيلومتر و دبي سالانه ‪ ۲۹/۱‬مترمكعب در ثانيه است و در شهرستان‌هاي كهگيلويه و گچساران جريان دارد.

در حاشيه اين رودخانه نيز ‪ ۱۰‬واحد صنعتي و خدماتي، دو شهر و تعدادي روستا قرار دارد و وسعت اراضي زيركشت آن حدود ‪ ۱۷‬هزار هكتار است.

از جمله پسمانده‌هاي ورودي به رودخانه خيرآباد مي‌توان به انواع ضايعات كشاورزي، واحدهاي شن و ماسه و پسمانده‌هاي شهري اشاره كرد.

مديركل حفاظت محيط زيست كهگيلويه‌و بويراحمد در زمينه آلودگي رودخانه‌هاي اين استان گفت: بيشترين مشكل محيط زيستي رودخانه‌ها مربوط به آلودگي‌هاي با منشاء خشكي است.

جليل بادام فيروز در گفت و گو با ايرنا افزود: ‪ ۱۰۰‬درصد فاضلاب‌هاي شهري با تصفيه يا بدون تصفيه وارد رودخانه‌ها مي‌شوند.

وي بيان كرد: بسياري از آلاينده‌ها با منشاء خشكي مانند پساب‌هاي كشاورزي شامل سموم دفع آفات، حشره كش‌ها و عناصر فلزات سنگين نيز وارد رودخانه‌هاي اين استان مي‌شوند.

بادام فيروز، با اشاره به اينكه استقرار صنايع در كنار رودخانه‌ها يكي از مهمترين مشكلات زيست محيطي محسوب مي‌شود، اظهار داشت: اين موضوع ناشي از نداشتن بينش علمي و حساسيت لازم در مورد محيط زيست است.

وي عنوان كرد: رشد روزافزون مراكز شهري، صنعتي، كشاورزي و افزايش جمعيت در حوزه آبريز رودخانه‌ها نيز يكي از عوامل تهديدكننده محيط زيست رودخانه‌ها به شمار مي‌رود.

بادام فيروز ابراز داشت: رودخانه بشار در رده رودخانه‌هاي نسبتا آلوده قرار دارد بنابراين آب آن براي مصارفي مانند شنا، آشاميدن و شستشو نامناسب است و آب آن را فقط مي‌توان براي مصارف كشاورزي و صنعتي به كار برد.

به گفته وي، گاهي‌اوقات در فصل تابستان و كم‌باران قسمت‌هاي پايين دست رودخانه بشار را مي‌توان در رديف رودخانه‌هاي آلوده قرار دارد زيرا حجم فاضلاب ورودي به اين رودخانه بسيار زياد مي‌شود.

مديركل حفاظت محيط زيست كهگيلويه و بويراحمد افزود: بر اثر كم شدن آب نيز رودخانه توان خودپالايي آن حجم از آب آلوده را ندارد و در نتيجه كاملا آلوده مي‌شود.

بادام فيروز گفت: از جمله راهكارهاي كاهش آلودگي رودخانه‌ها مي‌توان به ايجاد تصفيه‌خانه‌هاي مناسب براي صنايع و ايجاد حوضچه‌هاي مناسب ترسيب براي به استاندارد رساندن كدورت ناشي از صنايعي مانند سنگ شكن‌ها اشاره كرد.

وي، با تاكيد بر اينكه لازم است صنايع با فاصله مناسب از بستر رودخانه‌ها قرار گيرند، بيان كرد: يكي ديگر از راهكارهاي كاهش آلاينده‌ها تلاش صنايع براي گرفتن گواهينامه ايزو ‪ ۱۴۰۰۰‬براي استانداردهاي محيط زيستي است.

به گفته بادام فيروز، براي كاهش آلاينده تصفيه‌خانه‌هاي فاضلاب شهري مي‌توان سيستم (‪ (UV‬بر سر راه خروجي تصفيه‌خانه‌ها قرار داد.

وي، از مديران و مسوولان دستگاه‌هاي اجرايي و صنايع اين استان خواست تا با رعايت و توجه به اين مسائل زمينه‌هاي بيشتري را براي كاهش آلاينده‌هاي رودخانه‌هاي استان كهگيلويه و بويراحمد فراهم كنند.‬

+ نوشته شده در  شنبه دهم اسفند 1387ساعت 16:21  توسط دانشجویان زیست شناسی  | 

 

طبیعت استان کهگیلویه و بویراحمد

استان کهگیلویه وبویراحمد با مساحت ۱۶۲۶۴کیلومتر مربع در جنوب غربی ایران قرار دارد. این استان بین دو مدار ۲۹ درجه و۵۲ دقیقه، و۳۱ درجه و۲۶ دقیقه ی شمالی ونصف النهار های ۴۹ درجه و۵۵ دقیقه، و۵۱ درجه و۵۳ دقیقه ی شرقی قرار گرفته است. از شمال به استانهای اصفهان وچهار محال و بختیاری ،از شرق با فارس ،از جنوب با فارس وبوشهر واز غرب با خوزستان همسایه است.

ناهمواری های استان:

کهگیلویه وبویراحمد منطقه ی ناهمواری است. حدود سه چهارم مساحت منطقه ازارتفاعات وتپه ماهورها تشکیل شده است. دشتها تنها یک چهارم مساحت را تشکیل می دهند. بلندترین نقطه در این استان قله ی دنا واقع در شهرستان دنا با ارتفاع ۴۴۰۹ متر وپست ترین نقطه ی آن چره زن در جنوب غربی بی بی حکیمه در شهرستان گچساران می باشد که ۱۹۷ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
کوههای این استان از رشته کوههای زاگرس به شمار می روند که در شمال با داشتن یخچال های طبیعی سرچشمه رودهای پرآب هستند. کوههای مهمی همچون کوه خائیز در جنوب دهدشت، کوههای نیل وحجال در شمال شرق یاسوج، کوه خامی در شمال شرق گچساران، کوه نور( نیر) در مرکز استان، کوههای سیاه وسفید در بهمئی وشرق لنده وکوه دل افروز در شمال وکوه ساورز از مهمترین کوههای استان به شمار می روند.
دشتهای سروک، دشت روم در شهرستان بویراحمد ودشتهای امامزاده جعفر، لیشتر، دشت گز وباشت در شهرستان گچساران، چرام ودهدشت در کهگیلویه از دشتهای مهم استان هستند.
آب وهوای استان: بدلیل کوهستانی بودن وامتداد این کوهها از شمال غربی به جنوب شرقی وبلندی آنها، همچون سدی در مقابل توده های فعال جوی مقاومت می کنند. از این رو در تنوع آب وهوایی استان مؤثر واقع شده اند ودو نوع آب وهوای سردسیری وگرمسیری به وجود آمده است.

ناحیه ی سردسیر:

این ناحیه تقریباً نیمی از کل مساحت استان را در بر گرفته است وقسمت شمال وشرق استان را به خود اختصاص داده است. نواحی سردسیری خود به دو ناحیه ی سردسیر وسرحد ( که سرد تر است) تقسیم می شود. در این ناحیه میزان بارش برف وباران زیاد بوده واز جنگل های انبوه بلوط، بنه، کیکم، بادام، وسرو کوهی پوشیده شده است. بارندگی از نیمه دوم مهر ماه شروع وتا اواخر اردیبهشت در این ناحیه ادامه دارد. میزان بارندگی در این ناحیه بین ۵۴۰ تا ۸۸۴ میلی متر می باشد.

ناحیه گرمسیری:

این ناحیه بیش از نیمی از کل مساحت استان را در بر گرفته است. در جنوب وغرب استان واقع شده ودر مسیر وزش بادهای گرم خوزستان قرار دارد. در تابستان آب وهوای گرم وخشک دارد.و میزان بارندگی در آن کم است. در فصل های پائیز وزمستان آب وهوای ملایم بهاری داردو سبب می شود سرتاسر منطقه از گل وگیاه پوشیده شود .بارندگی از نیمه ی دوم آبان ماه شروع می شود وتا نیمه ی اول اردیبهشت ادامه می یابد. متوسط میزان بارندگی در ناحیه گرمسیری بین ۳۰۰ تا ۴۲۰ میلی متر است.

در این استان به طور کلی دو نوع باد می وزد: بادهای فصلی وبادهای محلی

بادهای فصلی:

همچون باد شمال که باران زا است واز طرف شمال غربی این استان را تحت تأثیر قرار می دهد وسبب ریزش باران در زمستان است. باد جنوب باد فصلی دیگری است که به باد چپ نیز معروف است واز جنوب وجنوب غربی می وزد. بدلیل گرمی وخشکی بیش از حد، غالباً به مزارع ومحصولات آسیب وارد می کند.

بادهای محلی:

بادهای محلی همچون باد آشوب در سررود بویراحمد علیا، باد زیر روز در بهمئی، باد کوه باد در بویراحمد گرمسیری وبهمئی ، باد چوغان از مهمترین بادهای محلی استان هستند.

منابع آب:
رودها: به علت وجود مناطق مرتفع و وزش بادهای مرطوب هر دو منطقه ی سردسیر وگرمسیری از میزان بارندگی خوبی برخوردارند. این بارندگیها باعث به وجود آمدن رودهای متعددی در این استان شده اند.مهمترین رودهای کهگیلویه وبویراحمد عبارتند از: رود مارون که در تنگ تکاب از مرز استان خارج می شود واز کنار بهبهان گذشته وبه نام رود جراحی وارد خلیج فارس می شود. رود بشار: که به نام های گرم، خرسان ، ونهایتاً کارون مشهور است واز ارتفاعات یاسوج سرچشمه می گیرد. این رود در ضلع شمالی کوه غارون ( وجه تسمیه کارون) به همین نام از مرز استان خارج می شود وبا دریافت شاخه هایی همچون بازفت وآرمند در شهرستان لردگان، از وسط شهر اهواز گذشته .به خلیج فارس می ریزد.

رود خیرآباد:
سرچشمه این رود در قسمت مرکزی استان یعنی دیلگان بویراحمد وتسوج کهگیلویه است وبه نامهای سر کورتع تسوج، پیچاب، شاه بهرام، نازمکان وخیرآباد معروف است وسرانجام به رود زهره می ریزد. رود زهره: این رود از ارتفاعات تنگ تا مرادی وگجستان وباشت وکوههای شمال شرقی شهرستان ممسنی سرچشمه می گیرد وبه نام رود زهره در ضلع جنوبی شهرستان گچساران از مرز استان خارج و پس از دریافت شعبه ی خیرآباد به نام هندیجان به خلیج فارس می ریزد. رودهای شور در شهرستان گچساران وبابا احمد در منطقه بهمئی ورود بهمئی از دیگر رودهای استان هستند.

دریاچه ها وتالاب ها:

۱-دریاچه مور زرد زیلایی :
در۱۳۵ کیلومتری شمال غرب یاسوج ودر ارتفاعات ۲۱۸۰ متری از سطح دریا قرار دارد. مساحت این دریاچه ۱۴ هکتار است. حداقل عمق آن ۷ متر وحداکثر آن ۱۴ متر است. این دریاچه در تنگی واقع شده که اطراف آن را کوه هایی با سنگ آهکی پوشانده. تعدادی آبزیان در این دریاچه به حیات خود ادامه می دهند که ماهی کپور معمولی از مهمترین آنهاست.

۲- تالاب برم الوان:
در۴۰ کیلومتری شهر لیکک بهمئی، دهستان سرآسیاب یوسفی واقع شده است. آب آن دائمی است وارتفاع آن از سطح دریا ۱۱۰۰ متر می باشد. مساحت این دریاچه ۱۵ هکتار وحداقل عمق آب آن ۱۲ متر وحداکثر ۳۰ متر می باشد.
برم های کوچک وفصلی دیگری همچون برم علی داد، دره صحه در زیلایی، برم مداب در شرق یاسوج در دهستان کاکان، برم کوه گل سی سخت وبرم دلی پیروزک در شهرستان بویراحمد وبرم گراب دیشموک، برم کهکزک، برم شرابگروه در سرفاریاب در شهرستان کهگیلویه وبرم خونی شاه بهرام در شهرستان گچساران وجود دارند که مجموعاً به همراه ۱۶۰ چشمه و۱۶ قنات وتعدادی چاه عمیق ونیمه عمیق منابع آب استان را تأمین میکنند.

جاذبه های طبیعی:

۱-آبشار تنگ پوتک:

واقع در عمق ۵/۳ کیلومتری محدوده امن منطقه حفاظت شده دنا ودر فاصله ۴ کیلومتری پاسگاه محیطبانی آب سپاه با موقعیت ویژه ومنحصر به فردی با ارتفاعی قریب به ۱۵ متر ودر نقطه ای صعب العبور واقع گردیده.

۲- آبشار دره ناری:

در ۶ کیلومتری جنوب منطقه امن حفاظت شده دنا با موقعیت طبیعی ویژه وارتفاع تقریبی ۴۰الی۷۰ متر وآب نسبتاً فراوان خصوصاً در فصل بهار منظره بسیار جالبی را بوجود می آورد.

۳- آبشار توف شاه:

درفاصله ۱۰ کیلومتری ارتفاعات جنوبی منطقه امن حفاظت شده دنا با فاصله ۵/۲ کیلومتری از آبشار دره نادری با موقعیت بارز ومنحصر به فرد در ارتفاعات صعب العبور وبا ارتفاعی قریب ۱۰۰ متر در موقعیت جنوب غربی قله مورد کل دنا واقع گردیده است.

۴- چشمه میشی:

یکی از چشمه های پرآب ومشهور استان است که در فاصله ۵ کیلومتری از شهر سی سخت مرکز شهرستان دنا ودر امتداد جاده سی سخت به گردنه بیژن وپادنا سرحد جنوبی منطقه دنا سرحد شمالی منطقه حفاظت شده دنای شرقی وبادبی تقریبی ۵/۲ کیلومتر مکعب در ثانیه علاوه بر تأمین آب مصرفی کشاورزی وشرب شهر سی سخت چشمه ای است دائمی ویکی از بهترین تفرجگاههای نمونه استان که سالانه گردشگران فراوانی را از استان وخارج از استان به سوی خود جلب نموده واز موقعیت ارتباطی خوبی از لحاظ قرار گرفتن در حاشیه جاده دسترسی قرار دارد وآثار خشکسالی در میزان دبی آن محدود وتنها عیب آن قرار گرفتن مسیر در محل عبور بهمن های زمستانی که به همین دلیل امکان درختکاری در محدوده چشمه وجود ندارد.

۵- چشمه قلات:

در این استان چشمه ای با آبدهی بسیار کم در جنوب منطقه پیشنهادی کوه خامین حوالی روستای گناوه موجود که با توجه به گرمسیری بودن منطقه از لحاظ جنگل بلوط و۰۰۰خصوصاً در فصل بهار تفرجگاهی مناسب برای ساکنین شهرستان گچساران می باشد.

۶- غار یخی:

یکی از غارهای معدود ومنحصر به فردی است که در ارتفاع صعب العبور دیواره شمالی منطقه حفاظت شده دنا ودر جنوب روستای خفر در محدوده امن منطقه موجود وسالانه پذیرای علاقمندان فراوانی از غار نوردان وکوه نوردان داخلی می باشد، خصوصیات بارز این غار وجود قندیلهای یخی در تمام فصول سال خصوصاً فصل تابستان در دیواره های آن می باشد.

۷- غارشاه:

یکی از غارهای مشهور موجود در استان واقع در حوالی روستای شاه بهرام در منطقه پیچاب از توابع بخش باشت شهرستان گچساران ودر منطقه گرمسیری ودر فاصله ۱۵۰ کیلومتری شمال شرقی شهر دوگنبدان واقع واین منطقه دارای جنگلهای انبوه از نوع بلوط، بنه، کلخنگ، زبان گنجشگ وانواع بادام می باشد.

۸- غار دوفیری:

یکی از غارهای موجود در ارتفاعات غربی کوه سمسال واقع در حوالی روستای بن زرد علیا از توابع بخش پاتاوه شهرستان دنا ودر منطقه حفاظت شده دنا می باشد، طبق اطلاعات کسب شده از اهالی محلی این غار که در صخره ای مرتفع از روستای فوق قرار گرفته گذشتگان بعنوان قراولگاه وحفاظت از سکنه روستا از آن استفاده وبا توجه به موقعیت مکانی تسخیر آن از طرف افراد واقوام مهاجم میسر نبوده وبه لحاظ اینکه ورودی غار دارای دو سوراخ شبیه بینی انسان می باشد به همین مناسبت به لهجه لری به غار دو فیری مشهور گردیده است.

۹- محوطه تاریخی سی سخت:

که شامل شهر سی سخت مرکز شهرستان جدید التأسیس دنا ودر دامنه جنوبی قله دنا ومنطقه حفاظت شده قرار دارد، این شهر با توجه به موقعیت سردسیری با فضای سبز بدیع وباغستانها وچشم اندازها وچشمه سارهای طبیعی اطرافش نمود عینی یک شهر سبز تمام عیار را با طبیعت دلگشا وآب وهوای وصف ناپذیراست. نام این شهر برگرفته ازنام سی نفر پهلوان نامی عهد کیخسرو کیانی وکشته شدن آنان در محلی بنام گردنه بیژن بعلت برف وباران شدید می باشد،واز طرفی آثار سفالی تمدنهای قدیمی در حفاریهای این شهر به وفور یافت می شود، گورهای انسانی با قدمت ۳۰۰۰سال قبل از میلاد در این شهر اخیراًکشف گردیده وسابقه روستایی وشهر جدید آن به ۱۲۰ سال قبل بر می گردد و سالانه شاهد بازدید سیاحان خارجی وداخلی فراوانی است.

۱۰- ده دنای خونگاه:

این محل در دره شرق روستای فعلی خونگاه ودر منطقه حفاظت شده دنا واقع که آثار خرابه های آن موجود ودارای چشمه سار مشهور شاه قاسم ودرختان جنگلی از قبیل بلوط وچنارهای تنومند وکهنسال وجاذبه طبیعی بسیار خوبی است.

۱۱-غاردنگزلو:

این غار در ضلع شمال شرقی کوه دنا ودر حوالی روستای دنگزلو از توابع بخش پادنای علیا شهرستان سمیرم ودر حوزه استحفاظی استان اصفهان واقع گردیده که دارای جاذبه های فراوان از لحاظ قندیل های یخی( استالاکتیت، واستالاکمیت) که هنوز بطور کامل هم جاذبه های آن شناسایی نشده است که چنانچه همه زوایای آن شناخته شود در حد غار علیصدر همدان می توان از آن بهره برداری شود.

۱۲- کک کهزاد:

نام یکی از سران ونامداران قومی که در تاریخ باستان در محلی بنام قلعه کره سکونت داشته که در اصطلاحات محلی این مکان به نام کک کهزاد نیز مشهور است. که متعاقباً پیرامون این مکان تاریخی توضیح کامل خواهد آمد.

۱۳- غار نیده( ندیده)

نام غاری است که در تنگه ای به همین نام در منطقه حفاظت شده خائیز سرخ ودر فاصله ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهرستان بهبهان قرار دارد واز نظر موقعیت طبیعی حائز اهمیت و در محدوده امن منطقه حفاظت شده قرار گرفته طبق اطلاعات مأمورین ومحلیان این غار عمقی در حدود ۱۵۰ متر در زیر زمین دارد.

۱۴- قلعه دزکوه:

دزکوه نام کوهی است بلند در ضلع غربی بخش گرمسیری سوق از توابع شهرستان کهگیلویه که دوران قدیم با توجه به موقعیت خاص آن بعنوان دژی مستحکم در برابر اقوام یاغی ومهاجم از آن استفاده می شده که به همین مناسبت به این نام مشهورگردیده است طبق اطلاعات این کوه فقط دارای یک مسیر ورودی پیاده رو در قدیم وهم اکنون دارای جاده ماشین رو به ارتفاع کوه می باشد وبا توجه به وجود چشمه ای بر روی این کوه گرمسیری، دارای سکنه و روستا می باشد .رودخانه مارون از ضلع غربی وجنوبی این کوه جاری وبه سد مارون در شمال بهبهان می پیوندد. این محل زادگاه هنرمند محبوب زنده یاد حسین پناهی می باشد.

۱۵- قلعه کره :

نام کوهی در دامنه های منطقه امن حفاظت شده دنا ودارای موقعیت خاص که سراسر اطراف آن بجز دو راه پیاده روی ورودی به ارتفاع آن از سایر مناطق اطراف مشرف ومتمایز می سازد، این کوه دارای آثار باستانی روزگاران گذشته وویژگی منحصر به فرد آن وجود جنگلهای بلوط در مساحت قریب به ۴۰ هکتار در ارتفاع وپشته واطراف آن واشرف بر دره های وکوههای اطراف ودارا بودن دو مسیر ورود وخروج که آثار گچی دروازه های باستانی آن کاملاً مشهود وبطوریکه از جزئیات بر می آید به لحاظ موقعیت خاص این کوه ساکنین قدیم آن یا خود قومی یاغی ومتواری از حکومت وقت بوده اند ویا اینکه از ظلم وجور سلاطین واقوام همجوار بواسطه قرار گرفتن در موضعی سخت وغیر قابل نفوذ از دست مهاجمین به این محل مرتفع وصعب العبور پناه آورده اند، این کوه دارای جنگلهای زیاد بلوط و۰۰۰ ودر حد فاصل تنگه های دیو هاشم وکره وروستای کنونی او با مدفن یکی از امامزادگان بزرگوار بنام ( بی بی زهرا خاتون) قرار گرفته است دو دره همجوار خصوصاً تنگ دیو ها از موقعیت ویژه طبیعی جنگلی وآبی سرشار ومنحصر بفرد برخوردارند.، آثار باقیمانده شامل بقایای باستانی قلعه کره، آثار دروازه های گچی خروج وورود به ارتفاع این کوه ومختصر خرابه های محل سکونت وتعداد معدودی درختان کهنسال گردو، انجیر ومو وچنار وقبرستانهای قدیم در این منطقه بوده. در این محل پیکانهای فلزی عهد باستان یافت شده وسران قوم ساکن در این محل به روایت افراد محلی کک کهزاد وفرد دیگری بنام ملی بوده اند، تنها چشمه موجود بنام آبچری با آبدهی خیلی کم در حد آبشخور حیات وحش در ارتفاع ضلع جنوبی کوه موجود وهیچگونه نوشته ای پیرامون تاریخ این محل تا کنون بدست نیامده است.

۱۶-تنگ سولک:

با فاصله ۴۰ کیلومتری شمال شهرستان بهبهان از توابع شهرستان بهمئی در حوزه استحفاظی استان
کهگیلویه وبویراحمد قرار دارد این منطقه گرمسیری وکوهستانی بعنوان منطقه حفاظت شده پیشنهاد که اخیراً از طرف شورای عالی محیط زیست بعنوان منطقه حفاظت شده تصویب گردیده، این منطقه زیبا که شامل تنگ سولک ونیمی از تنگه ماغررا تحت عنوان حفاظت شده سولک دربر می گیرد علاوه بر آثار قدیمی وسنگ نوشته های باستانی موجود از دوران اشکانی دارای طبیعتی بدیع واستثنایی وچشمه زار وجنگلهای آن غالباً بلوط ودرختان زیبای زربین واز تیپی کوهستانی وصخره ای برخوردار است و اهمیت اصلی آن وجود درختان نادر وکمیاب زربین بوده که اخیراً از طرف مدیریت منابع طبیعی استان عرصه هایی از آن زربین کاری شده است وچندین بنه وآبادی فصلی کوچک بنام آبدولی، سینه سولک، چال انجیر،زیرچک( زیرکمر) در این منطقه موجود است وتعداد شش چشمه دائمی ودو چشمه فصلی در عرصه مذکور وجود دارد که از میان این چشمه ها چشمه گوردک از آبدهی قابل توجهی برخودار وماورای بسیار حائز اهمیتی جهت وحوش منطقه محسوب ومختصر باغات موجود انار و۰۰۰ از این چشمه مشروب وقسمت اعظم آن در قالب خط لوله آب آشامیدنی روستاهای بخش لیکک استفاده می شود، در حال حاضر آماری قریب به ۳۰ الی ۵۰ هزار اصله از درختان کهنسال ونهالهای دست کاشت زربین شمال وغرب تنگ سولک را پوشش که این منظره بسیار بدیع چشم هر بیننده ای را خیره می گردانند، جالب تر از آن وجود حیات وحش بسیار غنی از جمله، کل وبز وپرندگانی چون کبک، تیهو، کبوترجنگلی وچاهی وانواعی از کلاغها در این منطقه بصورت مشهود موجود است که باید اذعان نمود این محدوده ۲۰۰۰ هکتاری شرایط بسیار حائز اهمیتی به عنوان آثار طبیعی ملی را دارا می باشد وتنها جاده خاکی ماشین رو بطول تقریبی ۴ الی ۵/۵ کیلومتر تا محل روستای آبدولی در قلب تنگ سولک ادامه دارد واز طرفی منطقه مذکور از نقطه نظر پوشش گیاهی دارای گیاهان دارویی وخوراکی وزینتی حائز اهمیتی از قبیل بن سرخ، حلپه، تره ، کارده، آب اندول، بومادران، پشموک، کنگر، گل لاله سرنگون، آویشن، و۰۰۰ جنگلهای پرپشتی از بلوط وسایر گونه های متفاوت این محدوده را در گرفته است.

+ نوشته شده در  شنبه دهم اسفند 1387ساعت 16:15  توسط دانشجویان زیست شناسی  | 

Archive of SID

۳۷

بررسي رژيم غذايي قزلآلاي رنگين کمان

(Oncorhynchus mykiss)

در رودخانههاي خرمناز و بشار در ياسوج

آريا شفايي پور ۱*، عين ا... گرجي پور ۲

۱‐ مربي،گروهعلومدامي،دانشکدهکشاورزي،دانشگاهياسوج،ياسوج۲‐ مديريتشيلاتاستانكهگيلويهوبويراحمدچکيده

محتويات معده قزل آلاي رنگين کمان با صيد ۷۳ عدد ماهي از رودخانه خرمناز و ۳۲ عدد از رودخانه بشار بررسي

۲۶ بود . بيشترين درصد فراواني عناصر غذايي در cm ۱۶ و ، شد. بيشينه ، کمينه و ميانگين اندازه ماه يها بترتيب ۴۶

۱۵ %، لارو جنس /۴ (Amphipoda) ۴۱ %، ناجورپايان (Plecoptera) رودخانه خرمناز بترتيب به نمف بهاره ها

%۵ (Ephemeroptera) ۹% و نمف يکروزهها (Diptera) ۱۱ %، لارو دو بالان /۱ (Trichoptera) Hydropsyche

،%۳۸/۹ (Capoeta) متعلق بود. در رودخانه بشار بيشترين درصد فراواني عناصر غذايي بترتيب به سياه ماهي نابالغ

۱۳ %، پشه و مورچه ۱۱ % و خرچنگ پهن ۹% مربوط بود . تنوع / ۲۲ %، نمف يکروزه ها ۲ /۲ Hydropsyche لارو

گونهاي در ميان کفزيان در رودخانه خرمناز بيشتر از رودخانه بشار بود . با توجه به شرايط بهتر اکولوژيکي و

کيفيت آب رودخانه خرمناز، تراکم ماهي قزل آلا در اين رودخانه بيشتر ميباشد. عناصر غذايي موجود در دستگاه

گوارش قزل آلاي رنگين کمان با عناصر غذايي مذکور در هر دو رودخانه رابطه خطي مثبت معن اداري (در بشار

را نشان داد. (P<۰/۰۱ ،R۲=۰/ و در خرمناز ۸۶ P<۰/۰۱ ،R۲=۰/۹۸

کليد واژگان: قزلآلاي رنگين کمان، رودخانههای بشار و خرمناز (خرنداز)، عناصر غذايي.

رودخانه بشار يکي از مهمترين سرشاخه هاي رود کارون، در

قسمت سردسير استان کهگيلويه و بويراحمد قرار گرفته است.

۱۹۰ مي باشد . km طول اين رودخانه در اين استان حدود

۷ نيز که به رودخانه بشار -۸km رودخانه خ رمناز به طول

ميريزد، داراي سرچشمههاي متعدد ميباشد. اين دو رودخانه

به علت داشتن محيط طبيعي و چشم اندازهاي زيبا و نيز آب

زلال و تميز، سا ليانه تعداد زيادي کوهنورد و ماهيگير ورزشي

را به خود جلب ميکند. کنارههاي رودخانه خرمناز پوشيده

از درختان بيد، نسترن، تمشک و گردو مي باشد و ريشه هاي

اين در ختان مخصوصًا بيد که در کناره هاي آب قرار دارد

مأمن و پناهگاه مناسبي براي آبزيان است. اين محيط با توجه

به خصوصيات گفته ش ده براي زيست و تخمريزي ماهي

قزلآلاي رنگين کمان بسيار مناسب مي باشد . بستر هر دو

رودخانه اکثرًا سنگي است، مخصوصًا رودخانه خ رمن از که

داراي شيب بسيار تند است . ميانگين دما در رودخانه بشار

آب در دو منطقه pH ۱۱ و /۴°C ۱۴ و در رودخانه خرمناز °C

۷ مي باشد[ ۱]. وضعيت بستر در /۴-۷/ تقريبًا قليايي و بين ۸۳

۱‐ مقدمه_____________________________________________________________________________________________________________________

E-mail: shafaei@mail.yu.ac.ir ، *نويسندة مسؤول مقاله: تلفن: ۰۹۱۷۳۴۱۰۹۱۵

www.SID.ir

Archive of SID

در ... آريا شفايي پور و همكار (Oncorhynchus mykiss) بررسي رژيم غذايي قزل آلاي رنگين كمان

۳۸

رودخانه بشار اکثرًا آبرفتي و در بعضي قسمتها سنگلاخي و

در رودخانه خرمناز به صورت قلوه سنگي تا سنگلا خي است.

۱۱ در /۸mg/L ۱۰ در تابستان و /۷mg/L اکسيژن محلول بين

.[ زمستان مي باشد [ ۱

در بررس يهاي انجام شده بر روي آبزيان منطقه ، مشخص

شده است که تعداد هفت گونه ماهي در رودخانه بشار زندگي

ميکنند، در حالي كه در رودخانه خرمناز فقط در نقاط پايين

دست رودخانه چندگونه ماهي مشاهده مي شود و در بقيه

.[ نقاط فقط ماهي قزل آلاي رنگين کمان زيست مي کند [ ۱

همچنين شش راسته حشرات آبزي و بندپايان، نرمتنان و کرمهاي

حلقوي نيز در منطقه وجود دارند [ ۱]. حشرات آبزي بيشترين

.[ تعداد گونههاي بيمهرگان آبزي را تشکيل ميدهند[ ۱

هدف از اين مطا لعه، بررسي رژيم غذايي قزل آلاي

رنگين کمان و تعيين عناصر غذايي مورد استفاده اين ماهي در

اين دو رود خانه است.

۲‐ موادوروشكاراين تحقيق به مدت دو سال (از فروردين ۷۹ تا خرداد ۸۱ ) به

طول انجاميد . منطقه مورد بررسي در رودخانه خر مناز حدود

۲۵۰۰ از محل تلاقي با رودخانه بشار و اولين آبشار منطقه m

است و منطقه مورد بررسي در رودخانه بشار از محل تلاقي

۱۵ پايينتر (نرسيده به شهر ياسوج ) km اين دو رودخانه تا

ميباشد. در اين بررسي تعداد ۱۰۵ عدد ماهي قزل آلاي رنگين

کمان، از دو رودخانه بشار و خرمناز صيد شد که ۷۳ عدد

ماهي به رو دخانه خرمناز و ۳۲ ماهي به رودخانه بشار متعلق

۴۶ در رودخانه خرمناز و cm بودند. بيشينه اندازه ماهي

۱۶ در رودخانه بشار بود. cm کوچکترين آنها

اکثر ماهيهاي صيد شده، در فصول تابستان ، بهار و پاييز

صيد شدند زيرا بيشترين شدت تغذيه در اين فصول است و

بالتبع صيد راحت تر انجام ميشد. بيشترين صيد در ساعات

اوليه صبح و نيز ساعات آخر روز (غروب) که بيشترين شدت

تغذيه ماهي در آن ساعات صورت مي گيرد (به دليل عادت

تغذيهاي قزل آلا در نور کم )، انجام شد. کار صيد ک ً لا با قلاب

به وسيله طعمه مصنوعي يا طبيعي انجام گرفت.

بعد از اندازه گيري وزن و طول کل ، بهوسيله اسکالپل و

تيغ به آرامي ناحيه شکمي ماهي برش داده شد ، به طوري که

به امعاء و احشاء آن صدمه اي وارد نشود ، سپس دستگاه

گوارش هر ماهي از ناحيه حلق با برش جدا و با قرار گرفتن

با الکل ۷۰ % در داخل يک قوطي فيلم عکاسي ، به آزمايشگاه

منتقل شد . پس از آن ، در زير لوپ بررسي و شمارش تعداد

.[ موجودات گونههاي مختلف انجام شد[ ۲

ملاک شمارش موجودات، عضوها مانند سر، سينه و

شکم موجودات خورده شده است [ ۳]، ک ه با توجه به علائم

.[ خاصي که گونه هاي مختلف دارند، قابل شناسا يياند [ ۲

عناصر غذايي در حد جنس شناسايي و شمار ش شدند .

همچنين شاخص تهی بودن معده نيز در هر دو رودخانه

اندازهگيری شد ، که اين شاخص از تقس يم معده های خالی بر

کل معدههای مورد مطالعه محاسبه گرديد.

۴] ارجحيت غذايي ] ١FP با استفاده از شاخص شکار

اين ماهي مشخص شد:

Ns * ۱۰۰

Nsj

FP =

j تعداد معدههاي داراي شکار :Nsj

تعداد معدههاي داراي شکار :Ns

۵۰ % باشد نشاندهنده اصلي بودن غذاست. اگر

۱۰ % باشد نشاندهنده فرعی بودن غذاست. % اگر ۵۰

۱۰ % باشد نشاندهنده اضطراری بودن غذاست. >FP اگر

همچنين موجودات بنتيک و ديگر آبزيان و خصوصيات

فيزيکي و شيميايي آب منطقه (بهوسيلة دستگاههاي موجود

در آزمايشگاههاي سازمان حفاظت محيط زيست) مورد

مطالعه و بررسي قرار گرفت.

_______________________________________________________

1. Frequency of Prey

www.SID.ir

Archive of SID

مجله علوم دريايي ايران دورة ۳، شمارة ۴، پاييز و زمستان ۱۳۸۳

۳۹

در اين پژوهش ميزان همبستگي بين عناصر غذايي موجود

در دستگاه گوارش قزل آلاي رنگين کمان بر عناصر غذايي مورد

نظر در هر دو رودخانه به روش آماري رگرسيون، با استفاده از

مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. Excel برنامه آماري

۳‐ نتايجپس از بررسيهای آزمايشگاهی روي محتويات معده قزل آلا،

مشخص شد که اين محتويات شامل ناجورپايان

سوسکهاي ،(Capoeta sp.) سياه ماهي نابالغ ،(Amphipoda)

انواع حشرات ،(Tipula) لارو دو بالان ،(Elmidae آبزي (تيره

بالغ مانند پشه ها و مورچه ها، کرم خاکي ، نمف راسته بهاره ها

نمف ،(Ephemeroptera) نمف يکروزهها ،(Plecoptera)

لارو بال موداران ،(Cordulegaster sp.) طياره مانندها

خرچنگ، سنگريزه و موجودات غيرقابل ،(Trichoptera)

شناسايي بودند.

بيشترين درصد فراواني در بين عناصر غذايي در دستگاه

گوارش اين ماهی در رودخانه بشار ، بترتيب به سياه

از Hydropsyche ۳۸ %، لارو جنس /۹ (Capoeta sp.) ماهي

۲۲ %، نمف يکروزهها يا /۲ Trichoptera راسته

۱۳ %، پشه ها و مورچه ها ۱۱ %، خرچنگ /۲ Ephemeroptera

%۰/ ۲% و کرم خاکي ۸۴ / از دوبالان ۸۴ Tipula ۹%، لارو

.( مربوط بود (جدول ۱

بيشترين درصد فراواني در بين عناصر غذايي در

از Amphinemura رودخانه خرمناز ، بترتيب در نمف جنس

،% ۱۵/۴ (Amphipoda) ۴۱ %، ناجورپا يان Plecoptera راسته

،%۱۱/۱ Trichoptera از راسته Hydropsyche لارو جنس

۹%، نمف يکروزه ها ( Tipula) لارو دو بالان

Elmidae ۵%، سوسکهاي آبزي از تيره (Ephemeroptera)

،%۴/۱ Cordulegasteridae ۴%، نمف طياره مانندها از تيره /۵

۳%، مورچه ها، /۸ Trichoptera از Polycentropus لارو جنس

۳% و سنگريزه و ديگر / پشهها و ديگر حشرات نامشخص، ۷

.( ۲ % مشاهده شد (جدول ۲ / موجودات غير قابل شناسايي، ۴۱

در ضمن اهميت مواد غذايي مختلف در رژيم غذايي قزل آلاي

رنگين کمان در رودخانه هاي بشار و خرمناز براساس شاخص

شکار [ ۴] مشخص شد، که براساس اين ، در رودخانه بشار

غذاي اصلي و نمف Hydropsyche سياه ماهي و لارو جنس

و پشهها و خرچنگها، غذاي فرعی و Tipula يکروزهها و لارو

مورچهها و کرم خاکي، غذاي اض طراری مي باشند و در

ناجورپا ،Amphinemura رودخانه خرمناز، نمف جنس

لارو تيپولا و ،Hydropsyche لارو جنس ،(Amphipoda)

سوسکهاي آبزي غذاي اصلي و نمف يکروزهها، پشه ها و نمف

طياره مانندها غذاي فرعی و مورچه ها و لارو

غذاي اضطراری Trichoptera از Polycentropus جنس

ميباشند، و نيز عناصر غذايي نظير لارو بال مو داران ج نس

غذای اصلی) و نمف يكروزهها (غذای ) Hydropsyche

اضطراري)، در بين عناصر غذ ايي مورد تغذ يه ماه يان در هر

.( دو رودخانه مشترک می باشند(جدول ۳

همچنين پس از مشاهده محتو يات دستگاه گوارش اين

ماهي، مشخص شد که شاخص تهی بودن معده در ماه يها ی

رودخانه بشار ، ۲۱ % و در رودخانه خرمناز ، ۸% است. با انجام

تحليل رگرسيون عناصر غذايي د ر دستگاه گوارش قزل آلاي

رنگين کمان بر عناصر غذ ايي مورد نظر در هر دو رودخانه

بهصورت مجز ا، مشخص شد که ضريب همبستگي بين

عناصر غذايي در دستگاه گوارش ماهي و عناصر غذايي در هر

دو رودخانه مثبت است اما اين ضريب در رودخانه بشار

۰) بيشتر از ضريب ياد شده در رود خانه خرمناز يعني /۹۹۲)

۰ است. همچنين عناصر غذايي موجود در دستگاه /۹۲۹

گوارش ماهي قزل آلاي رنگين کمان با عناصر غذايي مذکور

(P<۰/۰۱ ،R۲=۰/ دررودخانه بشار رابطه خطي مثبت مع ناداري ( ۹۸

را نشان مي دهد (شکل ۱)، و عناصر غذايي موجود در دستگاه

گوارش قزل آلاي رنگين کمان با ع ناصر مذکور در رودخانه

(P< ۰/۰۱ ،R۲=۰/ خرمناز نيز رابطه خطي مثبت مع ناداري ( ۸۶

.( را نشان ميدهد (شکل ۲

www.SID.ir

Archive of SID

در ... آريا شفايي پور و همكار (Oncorhynchus mykiss) بررسي رژيم غذايي قزل آلاي رنگين كمان

۴۰

جدول ۱ درصد فراواني نسبی گونههاي اصلي شکار در دستگاه گوارش قزلآلاي رنگين کمان در رودخانه بشار

رديف نوع غذا (شکار) درصد فراواني

۳۸/ سياه ماهي و ديگر ماهيان نابالغ ۸۸ Capoeta sp. ١

۲۲/ لارو بال موداران ۲۲ Trichoptera (Hydropsyche) ٢

۱۳/ نمف يکروزهها ۲۲ Ephemeroptera ٣

٤ پشهها و مورچهها ۱۱

۵ خرچنگ پهن آب شيرين ۹

۲/ لارو دوبالان ۸۴ Diptera (Tipula) ٦

٧ سنگريزه و موجودات غير قابل شناسايي ۲

۰/ ٨ کرم خاکي ۸۴

جدول ۲ درصد فراواني نسبي گونههاي اصلي شکار در دستگاه گوارش قزلآلاي رنگين کمان در رودخانه خرمناز

رديف نوع غذا (شکار) درصد فراواني

نمف بهارهها ۴۱ Plecoptera (Amphinemura) ١

۱۵/ ناجورپايان ۳۸ Amphipoda ۲

۱۱/ لارو بال موداران ۱۱ Trichoptera (Hydropsyche) ۳

لارو دوبالان ۹ Diptera (Tipula) ۴

نمف يکروزهها ۵ Ephemeroptera ۵

۴/ سوسک آبي ۵ Coleoptera (Elmidae) ۶

۴/ نمف طياره مانندها ۱ Odonata (Cordulegaster) ٧

۳/ لارو بال موداران ۸ Trichoptera (Polycentropus) ٨

۳/ ٩ پشه ها، مورچهها و ديگر حشرات ۷

۲/ ١٠ سنگريزه و موجودات غير قابل شناسايي ۴۱

FP جدول ۳ اهميت عناصر غذايي مختلف در رژيم غذايي قزلآلاي رنگين کمان در رودخانه بشار و خرمناز براساس

عناصر غذايي

رودخانه

Amphinemura

Cordulegaster

Amphipoda

Trichoptera

(Hydropsyche)

Tipula

Ephemeroptera

Coleoptera

Trichoptera

(Polycentropus)

مورچه

پشه

خرچنگ

Oligochaeta

Capoeta sp.

بشار * * * * --- * * ---- **

خرمناز ** * ** ** ** * ** --- --- *

*: معرف غذاي فرعی است که بهطور مکرر در معده ماهي پيدا شده است.

**: معرف غذاي اصلي روزانه است.

--- : معرف غذاي اضطراری موجود در معده ماهي است.

www.SID.ir

Archive of SID

مجله علوم دريايي ايران دورة ۳، شمارة ۴، پاييز و زمستان ۱۳۸۳

۴۱

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

3 15 20 25 35 40 100

تعداد آيتم هاي غذايي در رودخانه بشار

0

5

10

15

20

25

5

تعدادآيت مها يغذاي يدردست گاهگوا ر شق زلآ لايرن گ ينكما ن

شكل ۱ رگرسيون عناصرغذايي در دستگاه گوارش قزلآلاي رنگين كمان بر عناصر مورد نظر در رودخانه بشار

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

􀀆

17 20 30 40 40 50 150 250

تعداد آيتم هاي غذايي در رودخانه خرانداز

0

10

20

30

40

50

60

تعدادآيت مها يغذاي يدردست گاهگوا ر شق زلآ لايرن گ ينكما ن

شكل ۲ رگرسيون عناصر غذايي در دستگاه گوارش قزلآلاي رنگين كمان بر عناصر مورد نظر در رودخانه خرمناز

تعداد آيتمهاي غذايي در رودخانه بشار

آلاي رنگين كمان تعداد آيتمهاي غذايي در دستگاه گوارش قزل آيتمهاي غذايي در رودخانه خرانداز تعداد آلاي رنگين كمان غذايي در دستگاه گوارش قزل تعداد آيتمهاي

www.SID.ir

Archive of SID

در ... آريا شفايي پور و همكار (Oncorhynchus mykiss) بررسي رژيم غذايي قزل آلاي رنگين كمان

۴۲

تنوع گونه اي کفزيان و بي مهرگان در بالادست رودخانه نسبت

به پايين دست و نيز در رودخانه خ رمناز نسبت به رودخانه

بشار، بهعلت تغذيه کفزيان از جلبکهاي کف بستر و نيز

شرايط بهتر عوامل فيزيک ي و شيميايي آب و آلودگي کمتر و

از همه مهمتر وجود قلوه سنگها و ميکروزيستگاههاي زيادي

که به عنوان پناهگاه نيز عمل مي کنند، بالاتر است . البته قابل

توجه است که تنوع گونه اي کفزيان در بستر قلوه سنگي به

دلايل ذكر شده بيشتر از تنوع گونهاي در بستر تخته سنگي

.[ است[ ۱

به علت وابستگي زياد بين شرايط زيست محيطي و

استقرار کفزيان در بستر رودخانه، بي مهرگان کفزي از بالا به

پايين از نظر بيومس کاهش مي يابند. راسته بهاره ها با توجه به

حساسيت بالا نسبت به شرايط زيست محيطي و کيفيت آب ،

در محيطهاي بالاد ست (مانند خ رمناز) و بيشترين درصد آنها

در آب رودخانه خر مناز ديده مي شوند، زيرا آب اين رودخانه

.[ داراي اکسيژن زياد و کمترين ميزان آلودگي است [ ۱

همچنين هرچه از سمت پايين دست رودخانه به

سمت بالادست حرکت کنيم از فراواني گونه هاي يکروزه ها

و شيرونوميده ها و بال موداران کاسته مي شود و درصد

فراواني گونه هاي بهارهها زياد ميشود، زير ا کيفيت آب از

محيطهاي پايين دست به سمت محيطهاي بالادست بهتر

.[ ميشود[ ۱

گونههاي طياره مانندها به علت زندگي در کنار علفهاي

آبزي و مواد پوسيده در آب اکثرًا در پاي ين دست و در

رودخانه بشار ديده ميشوند اما با توجه به نبودن زيستگاههاي

خوب و نيز گياهان آبزي و آب بسيار سرد رودخانه خر من از،

تعداد آنها در اين آب بشدت کم مي شوند و فقط نمف گونه

در آب رودخانه خر مناز ديده مي شود . و به Cordulegaster

همين علت است که در دستگاه گوارش قزل آلاي رودخانه

ديده Cordulegaster خرمناز، از ميان طياره مانندها فقط گونه

ميشود. قابل ذکر است که از طياره مانندها در رودخانه بشار

سه گونه مشاهده شده است.

همچنين به علت نبود ديگر گونه هاي ماهيان در رودخانه

خرمناز، در بررسيهاي به عمل آمده هيچ گونه ماهي به عنوان

غذاي قزل آلا در رودخانه خر مناز مشاهده نشد . در رودخانه

بشار فقط قزل آلاهاي بزرگ از ماهي تغذيه مي کنند و در معده

قزلآلاهاي کوچک ماهي مشاهده نمي شود، زيرا قزل آلاهاي

کوچک به دليل برخورداري از اندازة کوچک دهان ، قادر به

شکار کردن ماهي و در نتيجه تغذيه از آن نمي باشند . اين در

حالي است که در رودخانه بشار، ماهي به ع نوان غذاي اصلي

قزلآلا محسوب مي شود. همچنين به علت وجود درختان به

هم فشرده (بيد ، نسترن و تمشک ) در دو طرف رودخانه

خرمناز که بعض ًا بالاي رودخانه را کام ًَ لا مي پوشانند، حشرات

(بالغ) زيادي (مانند، مورچه ها، پشه ها و زنبور ها ) در ميان

شاخههاي اين درختان زندگي ميكنند و به دلايل متعدد به

درون آب ميافتند و مورد تغذيه قزل آلا قرار

ميگيرند.

در رودخانه خر مناز، اکثرًا اين غذا ،Tipula در مورد لارو

در معده ماهيان بالغ و بزرگ مشاهده شد که احتما ً لا به علت

ماهيان کوچکتر ،Tipula محکم بودن ديواره کيتيني بدن لارو

را در داخل دستگاه گوارش Tipula قادر نيستند براحتي لارو

خود هضم کنند ، به همين علت از آن تغذيه نمي کنند. با توجه

گونه غالب ماهي را در (Capoeta sp.) به اينکه سياه ماهي

رودخانه بشار شامل مي شود پس ، اين ماهي به عنوان يكي از

غذاهاي اصلي قزلآلا در اين رودخانه محسوب ميشود.

به علت وفور لارو بال موداران و نمف يكروزهها در هر

دو رودخانه، در ن تيجه مشاهده آنها در دستگاه گوارش قزل آلا،

در هر دو رودخانه قابل پيش بيني بود . همچنين به علت اينکه

گونه ناجورپاي مورد بحث ، اغلب در محيطهاي داراي آب تميز

و کيفيت بالا زندگي مي کند، در نتيجه به تعداد بسيار زياد در

رودخانه خر مناز مش اهده مي شود و در رژيم غذايي قزل آلاي

اين رودخانه به عنوان يك غذاي اصلي محسوب ميشود.

در ماهيهاي بررسي شده در رودخانه خر مناز، اکثر ماهيها

۹۲ %) داراي شکم پر بودند اما در رودخان ه بشار، تعداد ي )

ماهی ( ۲۱ %) داراي معده خالي نيز مشاهده شد.

۴‐ بحثwww.SID.ir

Archive of SID

مجله علوم دريايي ايران دورة ۳، شمارة ۴، پاييز و زمستان ۱۳۸۳

۴۳

قزلآلا در سالهاي ابتدايي، اغلب تغذيهاش روي فرمهاي

نابالغ حشرات و خيلي كمتر روي حشرات بالغ آبزي و

خشكيزي است. آنها همچنين از سخت پوستان كوچك، نرم

تنان و كرمهاي خاكي تغذيه مي كنند و هنگامي كه قدري

بزرگتر شدند ، تغذيه از حشرات ر ا ادامه مي دهند، اما درصد

بيشتري از تغذيه شان از ماهيان كوچك است . قزل آلاهاي

بزرگ حتي از شكاركردن حيوانات كوچكي مانند قورباغهها ،

.[ موشها و بعضي اوقات پرندگان آبزي نيز روگردان نيستند[ ۵

نكته قابل توجه اين است كه قزل آلاهايي كه از حشرات

تغذيه ميكنند، سرعت رشد آهستهتري نسبت به تغذيه از

ماهي دارند ، چون آنها بيشتر انرژي ر ا صرف شكار مي كنند

(در حالي كه انرژي به دست آمده از تغذيه روي ماهي بسيار

بيشتر از انرژي است كه طي شكار از دست داده است ). براي

مثال قزل آلاي خال قرمز در جويبارهاي ک وچک كوهستاني

۴۵۳ بيشتر مي شود ، در حالي كه همين g وزنش بندرت از

ماهي در رودخانههاي بزرگ در صورت وجود غذاي کافي و

۷ نيز مي رسد. يكي ديگر از /۵g کيفيت خوب آب تا به وزن

دلايل كاهش رشد ماهيان در جويبارهاي كوهستاني ، سردي

زياد آب و بارو ري كم آب و در نهايت تغذيه ك م و رشد كم

آنها مي باشد. رشد قزل آلا در جويبارهاي كوچك آهسته تر از

رشد آنها در رودخانه هاي بزرگ است . دليل اين امر ، تنوع و

فراواني عناصر غذايي و شكار آنها در رودخانه هاي بزرگ

.[ ميباشد[ ۵

١، الگوهاي تغذيه قزل آلاي CFB ( طبق گزارش ( ۲۰۰۳

رودخانهاي براساس فص ل و خصوصيات آب متفاوت است ، و

در رودخانههاي آهكي تغذيه قزلآلاي رنگين كمان از

.[ يكروزهها و سخت پوستان ميباشد[ ۶

از دانشگاه سا ن Rengstorff ( نتايج مطالعات ( ۲۰۰۱

فرانسيسكو نشان د اد كه رژيم غذايي رنگين كمان بسيار

متفاوت است ، آنها تقريب ًا هر چيزي را مي خورند، مخصوصًا از

لارو و شفيره حشرات آبزي، زياد تغذيه مي كنند. ممكن است

_______________________________________________________

1. Central Fisheries Board

از خرچنگ آب شيرين ، ملخها، كرمها ، سمندرها و ديگر

ماهيان و همچنين از قزل آلاهاي كوچك تغذيه مي كند .

همچنين تحقيق مذكور از نمف يكروزه ها، لارو بال موداران

و ديگر لاروها، (Stone flies) نمف بهارهها ،(Caddies flies)

شفيرهها و نمف هاي حشرات و همچنين از نرم تنان كوچك

و جلبكها به عنوان مهمترين عناصر غذايي رنگين كمان اشاره

.[ ميكند [ ۷

۲۰۰۲ ) و همکارانش از بخش ) Johonson مطالعه

روي رژيم غذايي قزل آلاي رنگين ،Oregan شيلات دانشگاه

نشان داد كه در نمونه برداري Oregan كمان در س ه رودخانه در

بي مهرگان ،(Long-Line در صبح زود (به وسيله قلاب و

كفزي، رژيم غذايي غالب را به خود اختصاص داده بودند ،

اگرچه، رژيم غذايي در غروب و همچنين با تغ يير مكان نمونه برداري

تغيير ميكرد. در دو منطقه نمونهبرداري ماهيها ابتدا از

بيمهرگان بالغ تغذيه مي كردند، اما در رودخانه سوم ، تغذيه

روي حشرات و بي مهرگان خشكي زي بود . مدت زمان تغذيه

به خوبي با اندازه ماهي ، ساعت تغذيه و وسعت محل تغذيه

تغيير مي كند. در نمونه برداري انجام شده از بي مهرگان اين

۵mm منطقه، بيش از ۹۰ % افراد را بيمهرگان كوچكتر از

۵ را mm تشكيل دادند، اما ماهيها همواره حشرات بزرگتر از

و (Caddis flies) انتخاب ميكنند كه شامل لارو بال موداران

معمو ً لا نمف يكروزه ها مي باشد. اختلاف در جريا نها ، شامل

ارتفاع از سطح دريا ، ميزان جريان آب ، دماي آب و رويشهاي

گياهي، ممکن است روي رفتار تغذيه اي ماهي و فعاليت

حشرات به صورت تأثير بر پتانسيل ديناميك شبكه غذايي

.[ مؤثر باشد[ ۸

۲۰۰۲ ) نشان داد كه نمف جنس ) Al Caucci

يكي از غذاهاي اصلي قزل آلاي رنگين كمان Ephemerella

است. ايشان اشاره مي كند كه ماه ژوئن (خرداد ) زمان ظهور

نمف بهاره ها در آب و تغذيه قزل آلا از آنها مي باشد . وي

را يكي از جنسهاي مهم بهاره ها در تغذيه Perla نمف جنس

قزلآلا معرفي ميكند. همچنين ايشان به لارو جنس

www.SID.ir

Archive of SID

در ... آريا شفايي پور و همكار (Oncorhynchus mykiss) بررسي رژيم غذايي قزل آلاي رنگين كمان

۴۴

+ نوشته شده در  شنبه دهم اسفند 1387ساعت 15:59  توسط دانشجویان زیست شناسی  |